Aanpak blauwalgenoverlast in stadswateren vraagt om lokaal maatwerk

4 mei 2017 De langdurige en effectieve bestrijding van blauwalgen is gebaat bij maatwerk en een bundeling van maatregelen voor die specifieke locatie. De maatregelen zijn gericht op de beperking van voedingsstoffen (fosfor), in combinatie met herinrichting en beheer van visstand en waterplanten. Dat blijkt uit het onderzoek van Guido Waajen, specialist waterbeheer bij waterschap Brabantse Delta. Op 3 mei is hij gepromoveerd op dit onderwerp aan de Wageningen Universiteit.
Proefvakken voor het onderzoek naar de aanpak van blauwalgen in een vijver in Dongen
Het baggeren van de waterbodem als één van de maatregelen om blauwalgenoverlast aan te pakken
Proefopstelling voor het onderzoek naar symptoombestrijding met speciale mosselen

Waterkwaliteit stadswateren

Stadswateren, zoals vijvers, grachten en singels, dragen bij aan een prettige leefomgeving. De keerzijde is dat slechte waterkwaliteit tot overlast kan leiden. Een belangrijke oorzaak daarvan is een hoge concentratie plantenvoedingsstoffen: eutrofiëring. In stilstaand en traag stromend water leidt eutrofiëring vaak tot sterke blauwalgengroei. Het water wordt dan troebel en ondergedoken waterplanten verdwijnen. Er kunnen vieze en stinkende drijflagen aan het wateroppervlak ontstaan en er is kans op vissterfte. Omdat blauwalgen gifstoffen maken, kan blauwalgenbloei tot ernstige gezondheidsrisico’s leiden voor mensen en dieren. Waterbeheerders, zoals gemeenten en waterschappen, hebben behoefte aan effectieve methoden om blauwalgenoverlast aan te pakken.

Beperking voedingsstoffen beste aanpak

Met zijn promotieonderzoek achterhaalde Waajen welke kansrijke aanpak blauwalgenoverlast effectief bestrijdt en de waterkwaliteit langdurig verbetert, met helder water en goede groeimogelijkheden voor waterplanten als gevolg. Het onderzoek toonde aan dat blauwalgenoverlast in stadswateren in Noord-Brabant wijdverbreid voorkomt en een hardnekkig probleem vormt. Om de overlast te bestrijden, werden verschillende methoden getest in het laboratorium, in kleine en grote proefvakken in waterpartijen en daarna toegepast op hele vijvers en meertjes. De beperking van de voedingsstoffentoevoer blijkt de beste aanpak voor langdurig positieve effecten.

Samenhangend pakket maatregelen

Voor vier Noord-Brabantse stadswateren berekende Waajen de aanvoer van fosfor, dé voedingstof voor algen. Daarbij keek hij ook naar lokale omstandigheden als oorzaak van blauwalgenoverlast. Het bleek dat de hoeveelheid fosfor en de herkomst daarvan per locatie sterk verschilde. Waajen concludeerde dat verschillende hoeveelheden fosfor om een pakket van maatregelen vragen die specifiek afgestemd zijn op de plaatselijke omstandigheden. Wanneer de aanvoer van fosfor van buitenaf werd teruggedrongen, konden de maatregelen in de waterpartij zelf de blauwalgenoverlast langdurig terugdringen. Werd dit niet gedaan, dan droegen die locatiespecifieke maatregelen niet bij aan een langdurige oplossing. Het was dan dweilen met de kraan open.

Baggeren, herinrichting waterpartijen en fosforbinding

Een fosforbindend middel kan effectief zijn om de fosforvoorraad in een waterpartij aan te pakken. Zo’n middel is goedkoper dan de waterbodem te baggeren. Aanvullend gebruik van een vlokmiddel (een soort zoutoplossing) blijkt in bepaalde gevallen de blauwalgenbloei snel en effectief de kop in te drukken. Waterplanten en –dieren reageerden positief op de verbeterde waterkwaliteit.

Goed beheer is nodig om een verbeterde situatie in goede staat te houden. Samenwerking met gemeenten, omwonenden en andere belanghebbenden is daarbij onontbeerlijk. Naast goed onderhoud is het bijvoorbeeld ook belangrijk dat mensen niet langer eendjes voeren. Broodresten zijn namelijk ook een voedingsbron voor algen.

Symptoombestrijding met mosselen

In de praktijk is het niet overal mogelijk om de fosforaanvoer voldoende terug te dringen of is het pas op de lange termijn effectief. Symptoombestrijding kan dan bijdragen aan een tijdelijke beperking van blauwalgenoverlast. Waajen evalueerde een aantal vaak voorgestelde symptoombestrijdingsmaatregelen. Naast het al genoemde vlokmiddel, dat voor tijdelijke verlichting kan zorgen, is het gebruik van quagga mosselen kansrijk om overlast te beperken. Waajens onderzoek toonde aan dat deze mosselen in een zeer voedselrijke situatie de hoeveelheid algen en blauwalgen beperken en het water helder maken. De quagga mossel wordt beschouwd als een soort die niet van nature hier voorkomt. Het is dan ook belangrijk om een afweging te maken van voor- en nadelen, risico’s en alternatieven en wettelijke bepalingen, voordat de soort wordt gebruikt. Op basis van de studieresultaten is een routekaart opgesteld voor waterbeheerders voor de bestrijding van blauwalgenoverlast in stadswateren.